Καθρέφτη καθρεφτάκι μου

Posted in Καθρέφτη Καθρεφτάκι μου

Θα σου πω για τον Νταντά

 

Το Νταντά είναι σαν τις ελπίδες σου: τίποτα
Σαν τον παράδεισο σου: τίποτα
Σαν τα είδωλα σου: τίποτα
Σαν τους ήρωες σου: τίποτα
Σαν τους καλλιτέχνες σου: τίποτα
Σαν τις θρησκείες σου: τίποτα
Francis Picabia

Παρακολουθώ πάντοτε με ιδιαίτερο ενδιαφέρον το πώς οι καλλιτέχνες αντιδρούν όταν εξωπραγματικά γεγονότα συμβαίνουν στο εξωτερικό τους περιβάλλον. Ο 1ος παγκόσμιος πόλεμος ήταν ένα τέτοιο γεγονός και προκάλεσε ανυπολόγιστες ανακατατάξεις στα Ευρωπαϊκά έθνη. Όχι όμως μόνο Ευρωπαίοι αλλά και Αμερικανοί συγγραφείς επέλεξαν διαφορετικά θέματα προς συγγραφή και άλλαξαν τρόπο γραφής. Οι ζωγράφοι δέ, συμπεριέλαβαν τη βία και τη φρίκη στα έργα που δημιουργούσαν. Πολλοί απ΄αυτούς, κατέληξαν σε ολοκληρωτική απόρριψη της κυβέρνησης τους, τάχθηκαν υπέρ μιας νέας τέχνης και στράφηκαν στην αναρχία. Ο αναρχισμός βέβαια, δεν είναι προνόμιο των καλλιτεχνών του 20ου αιώνα. Τα σημάδια του εμφανίζονται από το 356 π.Χ. στην αρχαία Ελλάδα όπου ο νέος Ηρόστρατος έβαλε φωτιά στον ναό της Αρτέμιδος στην Εφεσσό και φτάνουν μέχρι τον 19ο αιώνα με τις αναρχικές ιδέες του Αμερικάνου συγγραφέα Χένρι Ντέιβιντ Θορώ. Αυτό που με εντυπωσιάζει παρ΄όλα αυτά στο κίνημα του Νταντά είναι ότι για πρώτη φορά, μία ομάδα καλλιτεχνών, και όχι μεμονωμένοι καλλιτέχνες, γελοιοποίησαν και αποδοκίμασαν ολόκληρο το πολιτικό σύστημα, την κουλτούρα, την τέχνη, τη θρησκεία και κάθε άλλη δύναμη ή αξία της εποχής.

Το 1916, δυό χρόνια μετά το ξέσπασμα του Α' Παγκοσμίου πολέμου, μία από τις πιο αιματηρές συγκρούσες της ιστορίας είχε λάβει χώρα και η παράλογη θυσία ανδρών φαινόταν να μην έχει τέλος. Η Ευρώπη θρηνούσε εκατομμύρια νεκρών στρατιωτών και μια παγωμένη σιωπή είχε κατακλύσει τα πάντα. Η πίστη στην πατρίδα είχε διαψευστεί, η ανθρώπινη αξιοπρέπεια είχε εξευτελιστεί και ο πατριωτισμός είχε προδωθεί. Η πολιτική και η κοινωνική αποσύνθεση που επέφερε ο πόλεμος, προκάλεσε την ανάγκη για ένα νέο καλλιτεχνικό ύφος που θα εξέφραζε την τρέλα της εποχής. Πώς θα μπορούσαν άλλωστε οι καλλιτέχνες να συνεχίζουν να δημιουργούν γαλήνια και όμορφα έργα τέχνης ενώ ζούσαν σε ένα περιβάλλον τρόμου, φόβου, ανησυχίας και πόνου;

Η χώρα που κατάφερε να μην αναμειχθεί στον πόλεμο ήταν η Ελβετία. Έχοντας κρατήσει ουδέτερη στάση, η Ελβετία ήταν το τέλειο καταφύγιο για καλλιτέχνες και επαναστάτες. Κι ενώ στην οδό Spiegelgasse Νο. 12, ο Λένιν προετοίμαζε την Οκτωβριανή του επανάσταση, στην οδό Spiegelgasse Νο. 1, το Νταντά, ένα νέο καλλιτεχνικό και λογοτεχνικό κίνημα αντιτέχνης ξεπρόβαλλε στη σκηνή της Ζυρίχης. Στις αρχές του 1916, στο καμπαρέ Βολταίρ, Γάλλοι, Γερμανοί και Ελβετοί ζωγράφοι, ποιητές και συγγραφείς συγκεντρώθηκαν και μοιράστηκαν λόγους, μανιφέστο, ζωγραφιές, ποιήματα, συναυλίες, χορούς, θεωρίες κ.α. Οι δύο βασικοί παίκτες του Ελβετικού Νταντά ήταν ο Hugo Ball και ο Tristan Tzara. Μαζί με αυτούς τους δύο ποιητές, ήταν ο Marsel Janco, ο Hans Arp, ο Hans Richter, ο Richard Hueselnbeck, η Emmy Hennings και ο Dr Walter Serner.

Όπως δηλώνει ο Hugo Ball στο 1ο μανιφέστο του κινήματος, τον Ιούλιο του 1916, «το Νταντά προέρχεται από το λεξικό. Είναι τρομερά απλό. Στα γαλλικά σημαίνει το παιχνίδι άλογο. Στα γερμανικά σημαίνει αντίο. «φύγε από την πλάτη μου» ή «να σας δούμε κάποια στιγμή». Στα ρουμανικά: Ναι, πράγματι, έχεις δίκιο, ότι είναι αλλά, βεβαίως, ναι, σίγουρα, σωστά.» Ορισμένοι θα ισχυρίζονταν πως πρόκειται για μια ομάδα τρελών ανθρώπων με διαβολικό χιούμερο και τυχαία έργα τέχνης. Εάν όμως προσεγγίσουμε αυτή την ομάδα, θα ανακαλύψουμε ότι κρυμμένη πίσω από τη μάσκα του παραλογισμού και της ανευθυνότητας, έχει ώς μοναδική της πρόθεση την υποτίμηση των αξιών και της τέχνης της κοινωνίας. Για να διευκρινήσουμε αυτό το σημείο χρειάζεται να έχουμε κατά νου πως οι Ντανταιστές γεννήθηκαν από τη βαρβαρότητα του εμφυλίου. Τα μέλη του Νταντά ήταν πολιτικοί πρόσφυγες και αψηφούσαν όλες τις αξίες της κουλτούρας της εποχής τους. Ήταν ένα μηδενιστικό κίνημα που κατηγορούσε τους αστούς για την ανοησία του πολέμου και κάθε του δράση αποσκοπούμε στο να τους προκαλέσει και να τους γελοιοποιήσει.

Σύμφωνα με τον Hans Richter, «οι προκλήσεις του Νταντά, οι εκδηλώσεις και οι προκλήσεις ήταν μόνο ένα μέσο για να εξοργίσουν την αστική τάξη και μέσω της οργής να την οδηγήσουν σε μια ντροπιαστική αυτογνωσία.». Ίσως κάποιοι να θεωρούν πως τα μέλη του Νταντά υπερέβαλαν αλλά όπως ισχυρίζεται και ο Edgar Wind στη συλλογή του 'Τέχνη και Αναρχία, «εάν η μοντέρνα τέχνη είναι ορισμένες φορές εκκωφαντική, το λάθος δεν είναι μόνο του καλλιτέχνη. Όλοι τείνουμε να υψώνουμε τη φωνή μας όταν μιλάμε σε κωφούς».

Κατα τη διάρκεια της δράσης τους, οι Ντανταιστές έφεραν την κοινωνία σε αμηχανία. Ένωσαν αντίθετα μηνύματα και ισχυρίζονταν πως το ναι ισούται με το όχι. Μηδενιστικό, βίαιο, απρόβλεπο, επιθετικό, ορμητικό, παρορμητικό και άτακτο, το Νταντά δήλωνε ότι τάξη είναι η αταξία. Το Νταντά δεν ήταν τέχνη αλλά «αντιτέχνη». Εξέφραζε κάθε απόρριψη του στη λογική μέσω του εναγκαλισμού του με το χάος και τον παραλογισμό. Αυτός ήταν ο κόσμος των Ντανταϊστών όπου το αδύνατο ήταν δυνατό. Κανένας κανόνας και καμία υποχρέωση δεν υπήρχε. Το Νταντά ήταν μια μορφή διαμαρτυρίας ενάντια στα αστικά και εθνικιστικά συμφέροντα. Ήταν η αναρχική εκείνη δήλωση που αποκήρυξε όλες τις αξίες, πέραν της ελευθερίας.

Σε συνέχεια αυτής της φιλονικίας με την αστική τάξη, οι Ντανταϊστές έχουν συχνά κατηγορηθεί για την πολιτική τους διάθεση. Αυτό είναι αλήθεια και αφορά κυρίως το κίνημα που αναπτύχθηκε εν συνεχεία στη Γερμανία. Λαμβάνοντας όμως υπόψη πως σε αυτή τη χώρα, οι Ντανταϊστές είχαν μια πραγματική επανάσταση να αντιμετωπίσουν, υποθέτω πως αυτό είναι λογικό. Είναι γνωστό άλλωστε πως κάποιοι Ντανταϊστές τάχθηκαν εκείνη την εποχή ή αργότερα στο κομμουνιστικό χώρο. Παρ΄όλα αυτά, όπως ο Ribemont-Dessaignes δήλωσε στο Déjà Jadisiv, το κίνημα επαναστάτησε εναντίον των δυνάμεων κάθε είδους και υπέρ των ελευθεριών κάθε είδους. Όντας υποστηρικτής αυτής της άποψης, θα ήθελα να προσθέσω πως το Νταντά, ως σύνολο, δεν άνηκε ποτέ σε ένα συγκεκριμένο πολιτικό κόμμα. Δεν είναι δύσκολο άλλωστε να παρατηρηθεί πως οι αντιεξουσιαστικές του ιδέες ακολουθούσαν ένα αναρχικό μονοπάτι.
Ξεκινώντας με τον Hugo Ball, παρόλο που ποτέ δεν παραδέχτηκε ότι ήταν αναρχικός, συνήθιζε να μελετά τη φιλοσοφία του Bakunin, του γνωστού θεωρητικού του κολεκτιβιστικού αναρχισμού. Ο Max Ernst επίσης, ονόμασε έναν πίνακα του 'L'unique et sa propriété', που είναι και ο τίτλος του βιβλίου ενός εκ των πατέρων του ατομικού αναρχισμού, Max Stirner. Άλλοι Ντανταϊστές που μελετούσαν τον Stirner ήταν ο Baargeld, ο Duchamp και ο Picabia. Ο Man Ray περιλαμβάνεται στη λίστα των Αμερικανών αναρχικών και ο Tzara παραδέχτηκε ότι «είναι φανερό ότι η αναρχική φύση του Ντανταϊσμού, μαζί με την ιδέα μιας απόλυτης ηθικής, δεσμευόταν να κρατήσει τους Ντανταϊστές μακριά από πολιτικούς αγώνες».

Χρειάζεται σε αυτό το σημείο να είμαστε ιδιαίτερα προσεκτικοί με τον όρο 'αναρχία΄. Αυτό που αυτοί οι άνθρωποι προσπαθούσαν να μας κάνουν να δούμε ήταν πως μόνο μέσα από την καταστροφή των ισχυόντων κανόνων θα μπορούσε μια νέα κοινωνία ελευθερίας και σεβασμού στον άνθρωπο να γεννηθεί. Το Νταντά σαν σύνολο δεν άνηκε σε κανένα πολιτικό κόμμα διότι από τη φύση του δεν ανήκει πουθενά. Είναι μία νοητική κατάσταση που απορρίπτει την καταπίεση της ατομικότητας και της ελεύθερης βούλησης των ανθρώπων. Είναι ίσως εμπνευσμένο από κάποιους αναρχικούς, αλλά όχι πολιτικά χρωματισμένους. Η αναρχία άλλωστε συνεπάγεται την εξάλειψη του κράτους και των εξουσιών του (Νομοθετική, Εκτελεστική και Δικαστική). Με την εξάλλειψη όμως κάθε εξουσίας, δεν θα ήταν εύκολο να επιστρέψουμε σε μία κοινωνία ιθαγενών όπου θα επικρατεί μονάχα η δύναμη του ισχυρότερου;

Είμαι πεπεισμένη ότι οι Ντανταϊστές είχαν αναλύσει επαρκώς όλες τις συνέπειες της αναρχίας. Αυτό που προσπαθούσαν απλώς να πετύχουν είναι να κάνουν τους ανθρώπους να καταλάβουν πως χωρίς την καταστροφή των ισχυοντων δομών και κανόνων, η ανθρωπότητα δεν θα μπορούσε ποτέ να δημιουργήσει κάτι υγιές για το ανθρώπινο πνεύμα. Μια νέα μέρα θα μπορούσε να αποκαλυφθεί μόνο μετά την 'καθαρή και ξάστερη' διαδικασία που ο Tzara περιέγραψε στο μανιφέστο του το 1918: «Διακηρύσσουμε πως έχουμε ένα σημαντικό έργο καταστροφής και άρνησης να φέρουμε σε πέρας. Καθαρά και ξάστερα. Ο εξαγνισμός του συνανθρώπου μας θα πραγματωθεί μετά από μια περίοδο ολοκληρωτικής παράνοιας και επιθετικότητας, σήμα ενός κόσμου που έχει αφεθεί για πάρα πολύ στα χέρια των εγκληματιών που ξεσκίζουν και καταστρέφουν τους αιώνες.»

 

Χαρά Βλάση

Γρήγορη Επικοινωνία

Email:
Θέμα:
Μήνυμα: